Doğu Türkistan Bağımsızlık Davasının Abide Şahsiyeti: İsa Yusuf Alptekin
İsa Yusuf Alptekin (1901 - 17 Aralık 1995), vatanı Doğu Türkistan'ın Çin işgalinden kurtulması, Uygur halkının kendi kaderini tayin etmesi ve bağımsızlığına kavuşması yolunda ömrünü feda etmiş efsanevi bir siyasetçi, diplomat ve fikir adamıdır. Doğu Türkistan mücadelesini hür dünya kamuoyuna duyuran en etkili ses olmuş, Mehmet Emin Buğra ve Mesut Sabri Baykozi ile birlikte Doğu Türkistan siyasi tarihine yön veren "Üç Efendiler" (Üç Lider) hareketinin sacayaklarından birini oluşturmuştur.
Çocukluk ve Gençlik Yılları (1901 - 1925)
İsa Yusuf Alptekin, 1901 yılında Doğu Türkistan'ın kadim medeniyet merkezi Kaşgar vilayetine bağlı Yenihisar kasabasında dünyaya geldi. İlk eğitimini dönemin geleneksel İslami medreselerinde aldı. Buradaki eğitiminin ardından çağdaş gelişmeleri ve Çin bürokrasisini anlayabilmek adına Çin devlet mekteplerinde öğrenimine devam etti. Kısa sürede ileri düzeyde Çince ve yerel yönetim dillerini öğrendi. Genç yaşta çalışkanlığı ve zekasıyla dikkat çekerek yerel devlet kademelerinde memurluk görevine başladı.
Sovyetler Birliği Yılları ve Siyasi Uyanış (1926 - 1932)
Siyasi vizyonunun şekillenmesindeki en önemli dönüm noktalarından biri, 1926-1932 yılları arasında Sovyetler Birliği topraklarında yer alan Andican ve Taşkent’teki Çin konsolosluklarında tercüman ve katip olarak görev yapması oldu. Bu süreçte Bolşevik ihtilali sonrası Sovyet rejiminin Orta Asya'daki Türk halklarına uyguladığı asimilasyon, baskı ve sürgün politikalarını bizzat yerinde gözlemleme fırsatı buldu. Bu tecrübe, onun anti-komünist ve hürriyetçi fikirlerinin temel harcını oluşturdu. Vatanı Doğu Türkistan’ın hem Batı (Rusya) hem Doğu (Çin) emperyalizmi arasında sıkışmış olduğunu görerek, Doğu Türkistan’ın kurtuluşunun ancak tam bağımsızlık davasıyla mümkün olacağına kanaat getirdi.
Nankin Dönemi ve Çin Millet Meclisi Üyeliği (1932 - 1944)
1932 yılında Sovyetler Birliği'ndeki görevinden ayrılan Alptekin, Çin'in o dönemki başkenti Nankin'e (Nanjing) gitti. Amacı, Doğu Türkistan halkının yaşadığı zulümleri ve asimilasyonu doğrudan Çin merkezi yönetimine ve buradaki yabancı diplomatlara anlatmaktı. Nankin’de Doğu Türkistanlı aydınları bir araya getirerek "Doğu Türkistanlı Vatandaşlar Cemiyeti"ni kurdu. Çince olarak "Çince Doğu Türkistan" dergisini çıkarttı. 1936 yılında Çin Millet Meclisi üyeliğine seçildi. II. Dünya Savaşı yıllarında Çin hükümetinin de desteğini alarak İslam dünyasında Doğu Türkistan davasına diplomatik zemin kazandırmak amacıyla Lübnan, İran, Irak, Mısır, Afganistan ve Türkiye’yi kapsayan geniş bir dış seyahate çıktı, devlet başkanları ve din alimleriyle görüşmeler yaptı.
Üç Efendiler İttifakı ve Doğu Türkistan Hükümeti Genel Sekreterliği (1944 - 1949)
1944 yılında Doğu Türkistan'ın İli bölgesinde patlak veren halk ayaklanması neticesinde kurulan koalisyon hükümetinde milli kanadın en önemli temsilcilerinden biri oldu. Mehmet Emin Buğra (Tamirat Bakanı) ve Mesut Sabri Baykozi (Genel Vali) ile güçlerini birleştirerek Doğu Türkistan tarihindeki meşhur "Üç Efendiler" ittifakını kurdular. 1947 yılında kurulan Sincan Karma Hükümeti'nde Genel Sekreterlik (Hükümet Sözcülüğü) makamına getirildi. Bu süreçte milli bilincin uyandırılması, Uygur Türkçesinin eğitim dili olması ve komünizm tehlikesine karşı halkın bilinçlendirilmesi için amansız bir mücadele verdi. Ancak yürüttüğü bağımsızlık yanlısı ve Rus aleyhtarı politikalar nedeniyle Rusya ve Çin işbirliğiyle 1948 yılında görevinden çektirilmek zorunda kaldı.
Vatanı Terk: Büyük Keşmir Hicreti ve Zorlu Yolculuk (1949)
1949 yılında Komünist Çin ordularının (Mao Zedong liderliğindeki Kızıl Ordu) Doğu Türkistan sınırlarına dayanması ve bölgeyi tamamen işgal etme tehlikesi üzerine, İsa Yusuf Alptekin ve Mehmet Emin Buğra liderliğindeki binlerce Doğu Türkistanlı milliyetçi, esaret altına girmektense özgür bir ülkede davayı sürdürmek amacıyla vatanlarından ayrılma (hicret) kararı aldı. 21 Ekim 1949 tarihinde başlayan bu hicret, dünya göç tarihinin en zorlu ve acıklı sayfalarından biridir.
Uygur muhacirler, Çin ordularının takibi altında, ortalama 5000-6000 metre yükseklikteki dünyanın en yüksek sıradağları olan Himalaya ve Karakurum dağlarını, dondurucu soğuklar, açlık, oksijensizlik ve hastalıklar eşliğinde aşmak zorunda kaldılar. Birçok muhacir yolda donarak can verdi. Zorlu yolculuğun ardından 20 Aralık 1949'da Keşmir sınırındaki Ladak bölgesine, oradan da Şrinagar'a ulaşmayı başardılar.
Türkiye'ye Varış ve Dünya Çapında Davanın Temsili (1954 - 1995)
Keşmir'de kaldığı yıllarda Hindistan, Mısır ve Suudi Arabistan nezdinde göçmenlerin iskânı için büyük diplomatik uğraşlar verdi. Dönemin Türkiye Cumhuriyeti hükümetinin Doğu Türkistanlıları kabul etmesi için yoğun görüşmeler yürüttü. Neticede 13 Mart 1952 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Doğu Türkistanlı göçmenler Türkiye’ye iskânlı göçmen olarak kabul edildiler. Alptekin, 1954 yılında ailesiyle birlikte Türkiye'ye geldi ve 1957 yılında Türk vatandaşlığına geçti.
İstanbul'da "Doğu Türkistan Göçmenler Cemiyeti"ni kurarak Doğu Türkistan davasını ölene dek buradan yönetti. 1984 yılında Türkçe, İngilizce ve Arapça olarak yayın yapan "Doğu Türkistan'ın Sesi" dergisini kurdu. Asya, Avrupa ve Amerika'daki birçok uluslararası platformda, parlamentolarda Doğu Türkistan'daki insan hakları ihlallerini, nükleer denemeleri ve demografik asimilasyonu dünyaya haykırdı.
Edebi ve Fikri Mirası (Kitapları)
İsa Yusuf Alptekin, mücadelesini sadece diplomatik alanda değil, yazılı eserleriyle de gelecek nesillere aktarmıştır. Başlıca eserleri şunlardır:
- Esir Doğu Türkistan İçin (Mücadele Hatıraları): Hayatını, Nankin yıllarını, Sincan hükümetindeki görevini ve sürgündeki diplomatik çabalarını tüm detaylarıyla anlattığı devasa bir hatırat çalışmasıdır (Ömer Kul tarafından yayına hazırlanmıştır).
- Doğu Türkistan Davası: Meselenin tarihi, coğrafi, etnik ve hukuki temellerini ele alan, Doğu Türkistan davasının el kitabı niteliğindeki eseridir.
- Unutulan Vatan Doğu Türkistan: Bölgede Komünist Çin rejiminin uyguladığı asimilasyon ve insan hakları ihlallerini belgeleriyle ortaya koyan çalışması.
- Doğu Türkistan İnsanlıktan Yardım İstiyor: Uluslararası kamuoyuna ve insan hakları örgütlerine hitaben yazılmış bir çağrı kitabıdır.
Vefatı ve Vasiyeti
Hayatını Doğu Türkistan bayrağını dalgalandırmaya adamış olan İsa Yusuf Alptekin, 17 Aralık 1995 tarihinde İstanbul'da 94 yaşında vefat etti. Kabri, İstanbul Topkapı Mezarlığı'nda bulunmaktadır. Vefat etmeden önce Türk dünyasına ve gelecek nesillere bıraktığı şu vasiyet, onun mücadelesinin özetidir:
"Bir Doğu Türkistanlı olarak Doğu Türkistan davası, bir Türk olarak Türklük davası, bir Müslüman olarak İslam davası ve bir insan olarak insanlık davası için hizmet edin. Doğu Türkistan davasını sizlere emanet ediyorum."
Akademik Çalışmalar, Basın ve Kaynakça
İsa Yusuf Alptekin ve Doğu Türkistan bağımsızlık mücadelesi hakkında ulusal ve uluslararası basında yer alan haberler, akademik araştırmalar, kitaplar ve tezlerin detaylı dökümü ve kaynakçası aşağıda listelenmiştir:
1. Akademik Tez ve Araştırmalar
- Toprakoğlu, A. Doğan (1997): "İsa Yusuf Alptekin'in Hayatı ve Mücadelesi", Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
- Kul, Ömer (2009): "İsa Yusuf Alptekin ve Doğu Türkistan Davası", İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul.
- Kul, Ömer (2017): "İsa Yusuf Alptekin'in Türkiye Seyahati ve M. Fuat Köprülü", Ölümünün 50. Yılında Uluslararası M. Fuad Köprülü Türkoloji ve Beşeri Bilimler Sempozyumu Bildirileri, Ankara.
- Kul, Ömer (2019): "İsa Yusuf Alptekin'in Hususi Arşiv Belgelerine Göre Doğu Türkistanlı Bir Tarihçi: Polat Kadir Turfanî", Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Sayı: 41, ss. 85-112, İstanbul.
2. Kitaplar ve Biyografik İncelemeler
- Deliorman, Altan & Donuk, Abdülkadir & Kocakaplan, İsa (1996): "Türklük Mücahidi İsa Yusuf", Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, İstanbul.
- Kul, Ömer (Yayına Hazırlayan, 2010): "Esir Doğu Türkistan İçin: İsa Yusuf Alptekin'in Mücadele Hatıraları (Cilt I: 1901-1949, Cilt II: 1949-1995)", Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
- Alptekin, İsa Yusuf (1981): "Doğu Türkistan Davası", Otağ Yayınları, İstanbul.
- Alptekin, İsa Yusuf (1992): "Unutulan Vatan Doğu Türkistan", Seha Neşriyat, İstanbul.
- Alptekin, İsa Yusuf (1971): "Doğu Türkistan İnsanlıktan Yardım İstiyor", Otağ Yayınları, İstanbul.
- Buğra, Mehmet Emin (1952): "Doğu Türkistan Tarihi, Coğrafî ve Şimdiki Durumu", Nurgök Matbaası, İstanbul.
3. Basın Yayın Organları ve Ansiklopedi Maddeleri
- TDV İslâm Ansiklopedisi (2019): "Alptekin, İsa Yusuf" Maddesi, Cilt: Ek-1, ss. 56-58, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
- Doğu Türkistan'ın Sesi Dergisi (1984 - Günümüz): İsa Yusuf Alptekin tarafından kurulan ve üç dilde (Türkçe, İngilizce, Arapça) Doğu Türkistan davasını, mülteci durumlarını ve insan hakları ihlallerini dünya basınına taşıyan resmi periyodik yayın organı.
- Milliyet ve Hürriyet Gazeteleri Arşivleri (1952 - 1995): İsa Yusuf Alptekin'in Türkiye'ye gelişi (1952), iskânlı göçmen kabulü, dönemin Başbakanı Adnan Menderes ile görüşmeleri ve 1995 vefat haberlerine dair tarihi manşetler ve basın röportajları.